• greyrhieve

Ko Te Whakahoki o Te Mauri

Kua whakapōtae ōku hoa ako kei Aotearoa, ā, kei te tata tōku tēina ki te tīmata o tōna ake haerenga ako reo Māori – Nō reira me whakaaro, me kōrero tōku wheako o te tino whakatau o tōku oranga; Ko te uru atu ki tētahi karaihe rūmaki.


He aha te tau rūmaki reo?


I a 2021, I uru atu māua ko tōku ipo ki tētahi tau rūmaki reo. He tau ki te ako i te reo Māori. Kei Te Wānanga Takiura o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa te akoranga nei, engari ko Takiura te ingoa poto. Kei Tāmaki Makaurau te wānanga nei. He akoranga ki te tīmata, ki te whakapakari rānei i te ako a te tauira reo Māori. He aha te ‘rūmaki’? Mēnā he akoranga ‘rūmaki’, ka whakaakotia te reo Māori i te reo Māori anake. Karekau he reo Pākehā hei whakaako i te reo. Hāunga anō tērā ka kōrerotia te reo Māori anake, kaua ko te reo Pākehā. He whakamarama poto tēnei o te akoranga, engari ko te whāinga matua o tēnei tuhinga ko te whakamarama i ōku wheako i te tau rūmaki reo.



Āku pūkenga i mua i a Takiura


Kāore au i tipu reo māori mai. Torutoru noa iho ngā kupu i kōrerotia. Kei te matatau tōku koro, engari kaore he kōrero Māori āna i tua atu i te “turituri!”. Mai rā anō tāna waha ngū i te reo Māori. Nōnā i te kura, ki te kōrero Māori ia ka tūkino ngā kaiako ki a ia.


I au e tamariki ana ko ngā wā i haere au ki ōku marae ngā wā o te tangi anake, nā reira kāore au i tino waia ki te rongo o te reo Māori okawa, pērā i te whaikōrero me te karanga. Nōku i te whare wānanga Pākehā i urua ētahi karaihe Māori me ngā kura pō. Engari he mea iti ki ahau te ako i te reo Māori i tērā wā. He pai ake ki au te ako hītori Māori me ngā take nui i te ao kaitōrangapū. Hei tā ōku kaiako Māori, kei ahau ngā rerenga katoa me te mea i mohio pai ai ahau i ērā rerenga engari ki te pepa anake. Nā tōku kōroiroi i kati te ako o te reo i tērā wā. He kōroiroi, He mataku. Pēra i ngā Māori e maha, he mataku nōku ki te kōrero.


Ka mutu, i mua i a Takiura, he pēpi ahau i te reo. Ka hinga tonu au i te mihimihi, i te kōrero opaki anō hoki.


Te Akomanga


I te kuhu atu tuatahi ki te kura, kua hinātore ahau i te mea ko te wheako e korerotia ana ki runga, he wheako Māori e rangona ana e te tokomaha. Inā te rereketanga o ia momo haerenga kua whaiti i te kuaha o te kura nei. He whānui te pakeketanga, mai i te tekau ma whitu tae noa ki te whitu tekau. I reira ngā rōia, ngā pirihimana, ngā kaiako, ngā kaiwhakaahua, ngā kaiwaiata, he aha atu, he aha atu. Ko te nuinga, he Māori.


I te rā tuatahi, i pōwhiri katahi ka whakaurutia ngā tauira ki ngā akomanga. Anei ngā mahi o ia rā i te wananga:


Ka tīmata te kura hei te 9:30am ki te huihuinga o ngā tauira katoa. Nā ētahi tauira i karakia, i waiata, i kōrero anō hoki. I whai muri i tērā ka haere atu ngā tauira ki ngā akomanga. Ka tū te akomanga mai i te 10am tae noa ki te 3pm i te ahiahi. Ka tū ngā ako tōtōpū a muri i te kura.


E whā ngā wahanga o te tau, he ōrite ki te raupapa o te tau kura tamariki. He mea pai tēnei nā te mea ka taea e ngā mātua te hararei i te taha o ngā tamariki.


Ko te rautaki ako o tēnei akomanga, e whakamahia ana Te Ataarangi nā Dr Kāterina Te Heikōkō Mataira rāua ko Ngoingoi Pewhairangi. Mō Te Ataarangi, ka whakamahia ngā rākau whaikano hei whakaako i te tangata mā runga i nga tairongo katoa. Nā te hononga o ngā tairongo ki te ahua o ngā horopaki, ka tino ū ai ngā akoranga reo ki te hinengaro o te tauira. Ko tēnei mea Te Ataarangi te rautaki matua o te akomanga nei mō te wahanga tuatahi o te tau. He nui te mahi i tēnei wahanga o te tau, nā te mea ko te nuinga o ngā tauira e hanga ana i ō tātou tūāpapa o te reo. Ka hanga ana i te tuapapa, ka kōrero Māori tātou ki a tātou anō hei whakapakari i taua tūāpapa.


Tōku ake haerenga


He uaua ki te tino whakamarama ā-waha i te painga me te hirahira o tēnei wheako ki au. Nā reira ko te tumanako ia, he pai ake te whakamarama ā-tuhi nei kei raro.


Nā Tā Hēmi Henare te kōrero; Ko te reo te mauri o te mana Māori. Ki au, he kōrero tēnei e whakaatu ana i te hononga o te reo Māori ki te oranga o te tangata Māori. Engari, Ko te tino painga o tēnei whakatauki ki ahau ko tāna whakamarama poto i te hononga o te tuakiri Māori ki te reo Māori, ā, hei tā te kōrero nei ehara i te mea he hononga tōtika tā te reo Māori ki te tuakiri Māori. He mea kei waenganui i tērā hononga, ko te Mauri tērā. Nā te reo Māori i honohono te mauri ki te mana o te tangata.


Ahakoa tāku mohio iti ki te reo i mua i te akomanga nei, i mohio pai au he Māori ahau. Kua hinātore i te mea, nā ngā tāngata o te tāmitanga nui i whakakore te tuku iho o tēnei reo rangatira. Nā reira ka taea e au te tū kaha i tōku tuakiri Māori i mua i te tau ako nei. Engari, I tāpiri tonu tēnei tau ako reo i tētahi mea nui ki tōku oranga, tōku tuakiri me ki. He aha taua tāpiringa? E ai ki a Tā Hemi, ko te mauri tērā.


He aha te ahua o taua mauri? Ko te mea tuatahi, i puawai tāku aroha ki te reo Māori tonu. He rerekē rawa te ahua o tāku ako reo Māori ki tāku ako Pākehā. I tino pīrangi au ki ngā taonga me ngā akoranga hohonu e taea ana e te reo Māori anake. Ehara te matatautanga i te tino whāinga, kāo, I pikitia ngā taumata o te reo kia kite ai i te ao ki tētahi titiro Māori. Ka mutu, Katahi anō ahau ka whakahua i ērā wāriu Māori i tukua e tōku whānau.


I tua atu i te reo, i noho au i te ao Māori i te nuinga o te wā. I kōrero Māori māua ko tōku ipo i te kāinga, he torutoru noa iho ngā wā e kōrerotia ana te reo Pākehā. He maha ngā wero i mua i au i te tīmatanga, Ko tētahi te hoki atu ki te whakapapa me te whai i tētahi tūnga māku kei roto. Ko te tūhonohono anō ki tōku ipo tētahi atu. I a ia anō ngā wero, ko tētahi te whai i te maramatanga o te tuakiri o te Pākehā e noho ana kei Aotearoa. I te taha tonu o ēnei wero katoa ko ōku hoa akomanga – he wheako ataahua rawa tēnā.

Kā mutu, ko tēnei tau he tau whakarauora mauri māku. He pōhehe nōku i te mea, kāore au i tino mohio i te ngarotanga o tōku mauri i mua i te tau ako reo. Nā te tau ako reo i whakahoki te mauri o tōku oranga. Koira tāku ake maramatanga o taua kōrero tā Hemi Henare, tērā pea kei te hē engari ki ōku nei whakaaro; Ko te whakatau ki te ako i te mauri o te tū Māori te tino whakatau o tōku oranga katoa.




Ngā tīwhiri mō te haere


Me pono tāku kōrero nei, ehara i te mea ko Takirua anake te mea hirahira mō ngā wheako e kōrerotia ana kei runga. Ko Takiura te tūāpapa o ērā wheako, engari he nui ngā mahi āku i pai ake ai te haere o te tau nei. Kei konei ērā mahi, ngā tīwhiri me kī, kia angitū ai tāu haerenga mēnā ka haere koe. Kia tūpato, ko ēnei tīwhiri ngā mea pai mō te nuinga engari ehara mō te katoa. Waihoki, ko te tīwhiri matua o tētahi haerenga pēnei, ko te KŌRERO.

Ka pehea tāu angitū i tētahi tau ako reo? Ko te whakautu e ai ki te rahi, ki te iti rānei o tāu kōrero i te reo Māori. Ki te kōrero nui ka ako nui, ki te kōrero iti, ka ako iti. Nō reira i tua atu i tērā tīwhiri matua, anei ētahi atu tīwhiri mō te haerenga pēnei.


#1 Kia matua te haerenga nei


Me matua te haerenga nei ki a koe. Hāunga anō te whānau, me te hauora – I a koe e haere ana ki tētahi tau ako reo Māori, ko tāu arotahi matua ko te ako i te reo Māori.


Ki ahau nei, ko te ara tika ki te tutuki pai i te haerenga nei ko te ara e aro pu ana koe ki te kaupapa kotahi. I waihotia e au te nuinga o āku kaupapa ki te aro ki taku ako i te reo. He nui te wā i kōrero, i wānanga, i noho anō hoki i te taha o tōku akomanga. I haere au ki ngā kura reo me ōku marae huri noa i te motu.


Nā reira, mēnā he pirangi nōu ki tēnei haerenga ōtira ki te oti pai i te haerenga – kia rite koe mō te nui o ngā haepapa e haere ngātahi mai ana. He āheinga tino nui tēnei, nā reira me angitū tāu tū. Ehara i te mea mō te ako reo Māori anake te āheinga nei, he āheinga tēnei mō te whai i te tuakiri Māori, i te ao Māori anō hoki.


#2 Whakaaro ki tāu ake reo me tana tipu


Kōrero ai ngā tāngata katoa pēnei ana; “tika, i haere a mea ki a Takiura, kāore āna reo Māori i te tuatahi engari inaianei kua matatau!”. He pono te kōrero nei? Ko te nuinga? E kao. Ko taua matatau i kōrerotia he ahua kōrero teka.


Ae, ki upoko pakaru koe ahakoa karekau reo i te tuatahi, ka tipu kaha tāu pūkenga i te reo Māori. Engari, me tūpato tātou i runga i tēnei mea te ‘matatau’.


Ko te whai i te matatautanga he ara rereke mā ia tangata. He rereke te maramatanga o te kupu matatau ki tēna ki tēna. Ka taea te tangata te kōrero ki tētahi atu – he matatau? Ka taea te tangata te whaikōrero – he matatau? Mā runga i ia maramatanga o te matatau, he whakaaro rereke e ai ki te whainga o te tangata. Waihoki, he tino whānui te taumata pūkenga kei rō takiura. I tipu reo Māori mai etāhi, i tipu reo Pākehā mai ētahi atu. Kāore ētahi i haere ki te marae i mua i a Takiura.


Hei tauira, i te rā tuatahi - i tino tata tētahi o āku hoa ki tāku ake maramatanga o te matatau. He rawe te rere o tāna reo, i a ia e kuriana, i haere ia ki tētahi kura i ngā reo e rua. Mō te nuinga o te tau, i te whakaaro au mēnā ka tae au ki tāna taumata i te reo. Engari he mea hōhā anake ēnei whakaaro. I tohutohu mai ngā kaiako o te wānanga, kaua e whakaaro pērā kei wareware te mea nui – tāu ake ako i te reo.


Nā, anei te tīwhiri mō tērā. Kaua e hanga i ngā taumata, ngā inenga rānei ki te whakataurite i a koe ki ērā mea. Me aro koe ki te mea nui o te haerenga – tōu haerenga. Ka ako koe, kāhore he mutunga o te haerenga. Ko te rūmaki, te tīmatanga anake. Ko te mea nui, kei te whakatata haere koe ki te reo ia wiki? He pai ake tāu reo i tēnei wiki ki tāu reo i tērā wiki? Ki te whakatutukingia ēnei mea, he mea pai. Whakaarotia te tipu o tāu reo, kaua ko te tipu nā tētahi atu.


#3 Ka puta mai ngā kare ā-roto katoa


He uaua te haerenga nei. He nui hoki. Ka tōia mai ngā taniwha i roto i a koe. Ētahi wā ka hē, ka hinga koe. He momo taumaha kei ia tangata i te karaihe nei. He nui ngā raruraru kei waenga i te whakapapa o ētahi, kāore anō kia kōrerohia. ka tutaki ētahi o ngā tauira ki ō rātou taha Māori mō te wā tuatahi pea.


Engari, ahakoa te uaua, ahakoa te taumaha - ka nui te aroha mā runga i te haerenga nā te mea ka haere ngātahi koe i te taha o ngā tangata e hikoi ana i te ara ōrite. Nō reira me tino whakawhanaunga koe ki a rātou. Kaua e whakamā i mua i a rātou. Whakaputa mai ngā kare ā-roto. Me maumahara koe i te mea kei waho i te kura, i te ao Pākehā, me uaua ka kitea ngā tāngata e mohio pai ana i te wheako Māori, ōtira me uaua hoki ka rangona i te reo Māori. Kua takahoa ki ngā tangata, e kore e motu te hononga.


Mā te aroha me te whanaungatanga ka taea e te katoa te oti pai I ngā mahi kei te haere mai, nō reira me mau aua mea i a koe e haere ana.


He whakatūpato


Ehara i te mea ka taea e ngā tāngata katoa te haere i tētahi tau ako reo. Nō reira me pono taku kōrero, me taku tūnga i runga i tēnei whakaaro. Nōku te tino waimarie ki tēnei āheinga. Engari, ki ōku nei whakaaro he mea kino te utu ki te ako i te reo Māori mēnā he Māori koe. Kāore anō te kāwanatanga kia whakatoka i te ako reo Māori kei runga i te marautanga auraki, nō reira kei a rātou te hē, kei a rātou te utu anō hoki. Ehara tēnei i te whakahē ki ngā kaiako reo Māori me ngā kaiwhakahaere o te kura. E kore rawa. He whakahē tēnei ki te pūnaha Pākeha kāore anō kia whakatau i ngā raru o te tāmitanga me te hē o te tāhae reo.


Kua mutu te kōrero pahupahu. He aha au i kōrero pērā ai? Mēnā kaore e taea e koe te uru atu ki tētahi tau ako reo Māori. Kei te pai. Kāore i a koe te hē. Engari, he maha ngā ara ki te tautoko ki tēnei kaupapa hirahira.


Tautokohia ngā kaupapa katoa e hono ana ki te whakarauora reo. Kōrerotia te reo e mohotia nei e koe. Ako mā runga ipurangi, hōtaka, waiata rānei. Tukua mihi ki ngā tāngata whakarauora reo i runga pae pāpāho pāpori. Whaia hoki rātou. Tautokohia te whakahoki ingoa Māori ki ngā wāhi katoa o Aotearoa. Tautokohia ngā kaupapa kaitōrangapū e whakahaere ana i te reo Māori. Ahakoa he nui, he iti rānei – me tautoko koe. He aha ngā hua? Ko te tumanako, ka haere mai he anamata kāore he take mō te karaihe rūmaki.


Whakamutunga


Me haere rānei koe ki te haerenga e kōrerotia ana e au? Āe, me haere. Hoea te waka o ō tātou tīpuna, kia tutuki ai i ngā wawata o mua.